W Polsce organizacje pozarządowe (NGO) mogą przybierać różne formy prawne, w zależności od swoich celów, struktury oraz sposobu działania. Poniżej przedstawiono najważniejsze formy prawne NGO w Polsce:
Stowarzyszenia to organizacje, których podstawą działania jest zrzeszenie osób mających wspólne cele. Stowarzyszenia działają na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach. Wyróżnia się dwa główne typy stowarzyszeń:
Stowarzyszenie rejestrowe: formalna organizacja, która musi być zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS). Aby założyć stowarzyszenie rejestrowe, potrzeba co najmniej 7 osób. Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, a jego działanie jest regulowane przez statut.
Stowarzyszenie zwykłe: prostsza forma stowarzyszenia, które nie wymaga rejestracji w KRS, lecz w ewidencji prowadzonej przez starostę. Stowarzyszenie zwykłe nie posiada osobowości prawnej i nie może prowadzić działalności gospodarczej, ale ma prawo do zbierania składek i darowizn. Do założenia stowarzyszenia zwykłego potrzeba minimum 3 osoby.
Fundacje to organizacje, które powstają w oparciu o majątek przeznaczony na realizację określonych celów społecznych lub publicznych. Fundacje działają na podstawie ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Założenie fundacji wymaga aktu fundacyjnego sporządzonego przez fundatora, który określa cel fundacji oraz przeznacza na ten cel środki. Fundacja musi być zarejestrowana w KRS i posiada osobowość prawną. Może prowadzić działalność gospodarczą, ale tylko w zakresie wspierającym realizację celów statutowych.
Spółdzielnie socjalne to forma przedsiębiorstwa społecznego, które łączy działalność gospodarczą z realizacją celów społecznych. Spółdzielnia socjalna działa na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych. Celem spółdzielni jest integracja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem, takich jak osoby bezrobotne czy niepełnosprawne. Spółdzielnia socjalna musi być zarejestrowana w KRS i ma osobowość prawną.
Związki stowarzyszeń to organizacje zrzeszające inne stowarzyszenia. Aby założyć związek stowarzyszeń, potrzeba co najmniej trzech stowarzyszeń, które mają osobowość prawną. Związek działa na podobnych zasadach co stowarzyszenie rejestrowe i musi być zarejestrowany w KRS.
Kluby sportowe są szczególną formą stowarzyszenia lub spółki, której celem jest prowadzenie działalności sportowej. Mogą działać zarówno jako stowarzyszenia rejestrowe, jak i fundacje, ale często wybierają formę spółki akcyjnej lub spółki z o.o.. Działają na podstawie przepisów ustawy o sporcie oraz przepisów ogólnych dotyczących NGO.
Ochotnicze Straże Pożarne to organizacje działające na zasadach stowarzyszenia, których celem jest pomoc w akcjach ratowniczych i pożarniczych. Są to organizacje działające na rzecz ochrony ludności, środowiska oraz mienia.
Związki zawodowe i organizacje pracodawców są także formą organizacji pozarządowych, chociaż ich działalność jest ściśle związana z reprezentowaniem interesów pracowników lub pracodawców. Działają na podstawie odrębnych ustaw, takich jak ustawa o związkach zawodowych i ustawa o organizacjach pracodawców.
Koła gospodyń wiejskich to organizacje działające na rzecz rozwoju lokalnych społeczności wiejskich. Ich celem jest m.in. wspieranie inicjatyw społecznych, kulturalnych i gospodarczych na terenach wiejskich. Działają na podstawie ustawy o kołach gospodyń wiejskich.
Organizacje religijne, takie jak kościoły i związki wyznaniowe, są także formą organizacji pozarządowych. Ich działalność opiera się na zasadach zawartych w odrębnych ustawach, dotyczących funkcjonowania kościołów i innych związków wyznaniowych w Polsce.
Spółki non-profit to podmioty, które działają w formie spółek prawa handlowego, ale ich działalność nie ma na celu generowania zysków dla udziałowców czy akcjonariuszy. Zysk wypracowany przez taką spółkę jest w pełni reinwestowany w realizację celów statutowych. Spółki non-profit działają najczęściej w formie:
Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (sp. z o.o.) – Spółka non-profit może być zarejestrowana jako sp. z o.o., pod warunkiem że w umowie spółki wyraźnie określone jest, że zyski nie są wypłacane wspólnikom, lecz przeznaczane na cele statutowe, np. społeczne, edukacyjne czy kulturalne.
Spółki akcyjnej (S.A.) – Podobnie jak w przypadku spółek z o.o., spółki akcyjne mogą funkcjonować jako non-profit, jeśli statut spółki przewiduje przeznaczanie zysków na cele społeczne, a nie na dywidendy dla akcjonariuszy.
Spółki non-profit są regulowane przepisami Kodeksu spółek handlowych, ale muszą spełniać dodatkowe warunki, by zyskać status organizacji non-profit.
Instytucje badawcze mogą funkcjonować jako organizacje non-profit, których celem jest prowadzenie badań naukowych, rozwijanie innowacji technologicznych oraz promowanie postępu naukowego. Tego rodzaju instytucje mogą działać jako fundacje, stowarzyszenia, a także w formie spółek non-profit.
Niektóre organizacje non-profit prowadzą działalność edukacyjną, zakładając szkoły, przedszkola, uczelnie wyższe czy inne jednostki oświatowe. Mogą działać jako fundacje lub stowarzyszenia, a także jako spółki non-profit, które realizują cele związane z edukacją i szkoleniem. Działają na podstawie przepisów ustawy o systemie oświaty oraz innych regulacji prawnych dotyczących placówek edukacyjnych.
Instytucje kultury mogą przybierać różne formy prawne, w tym fundacje, stowarzyszenia lub spółki non-profit. Ich celem jest promocja sztuki, kultury oraz ochrona dziedzictwa narodowego. Instytucje te mogą organizować festiwale, wystawy, koncerty oraz inne wydarzenia kulturalne.
Organizacje działające w ramach ekonomii społecznej, takie jak spółdzielnie socjalne, wspierają integrację zawodową i społeczną osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Inne podmioty ekonomii społecznej to zakłady aktywności zawodowej i warsztaty terapii zajęciowej, które pomagają w rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.
Centra Integracji Społecznej to jednostki zajmujące się wsparciem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym poprzez działania integracyjne, edukacyjne i zawodowe. Działają w oparciu o przepisy ustawy o zatrudnieniu socjalnym i mogą prowadzić działalność non-profit.
Zakłady Aktywności Zawodowej to organizacje, które wspierają osoby z niepełnosprawnościami poprzez zapewnienie im miejsc pracy oraz rehabilitację zawodową. ZAZ działają w ramach sektora non-profit i są regulowane ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej.
Organizacje pożytku publicznego to szczególny status nadawany stowarzyszeniom, fundacjom i innym organizacjom działającym na rzecz dobra publicznego, które spełniają określone wymagania ustawowe. Status OPP umożliwia m.in. otrzymywanie 1% podatku dochodowego od osób fizycznych. OPP muszą spełniać szereg dodatkowych obowiązków, takich jak sprawozdawczość finansowa i merytoryczna.
Organizacje pozarządowe, które są zarejestrowane w KRS (co dotyczy m.in. fundacji, stowarzyszeń rejestrowych i organizacji pożytku publicznego), mają obowiązek regularnego składania sprawozdań finansowych i innych dokumentów, które dotyczą ich działalności. Obowiązki te obejmują:
Składanie sprawozdań finansowych: Każda NGO zarejestrowana w KRS musi co roku złożyć sprawozdanie finansowe za poprzedni rok obrotowy. Sprawozdanie to składa się z bilansu, rachunku zysków i strat oraz informacji dodatkowej. Dokumenty muszą zostać złożone do KRS w ciągu 15 dni od zatwierdzenia sprawozdania przez odpowiedni organ (np. zarząd).
Sprawozdanie merytoryczne: Organizacje posiadające status organizacji pożytku publicznego (OPP) mają obowiązek składania dodatkowego sprawozdania merytorycznego, które dotyczy realizacji celów statutowych. Dokument ten musi zawierać informacje o działalności prowadzonej przez organizację w danym roku.
Aktualizowanie danych: Organizacje muszą zgłaszać do KRS wszelkie zmiany dotyczące swojej struktury, jak zmiany w składzie zarządu, adresu, statutu czy inne istotne informacje. Aktualizacja danych musi być dokonana w ciągu 7 dni od zmiany.
NGO w Polsce, podobnie jak inne podmioty, podlegają przepisom podatkowym. Obowiązki wobec KAS obejmują:
PIT i CIT: W zależności od rodzaju organizacji, NGO mogą być zobowiązane do składania deklaracji podatkowych dotyczących podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) lub podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Stowarzyszenia i fundacje najczęściej podlegają CIT, jednak niektóre dochody NGO mogą być zwolnione z opodatkowania, o ile są przeznaczone na cele statutowe. Organizacje pożytku publicznego (OPP) mają dodatkowe możliwości, np. uzyskiwania 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych. Te środki muszą być jednak wykorzystywane zgodnie z celami statutowymi i rozliczane w sprawozdaniach.
VAT: Organizacje pozarządowe mogą podlegać obowiązkowi rozliczenia podatku VAT, jeśli prowadzą działalność gospodarczą (np. sprzedaż towarów lub usług). Jednak wiele NGO, które nie przekracza odpowiednich limitów obrotów, może korzystać ze zwolnienia z VAT.
Deklaracje i sprawozdania: NGO są zobowiązane do składania odpowiednich deklaracji podatkowych, takich jak CIT-8 (dla organizacji podlegających CIT), a także informowania o przychodach z działalności statutowej i gospodarczej. Jeśli organizacja zatrudnia pracowników, musi także składać deklaracje związane z zaliczkami na podatek dochodowy od wynagrodzeń (PIT-4) oraz składkami na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne (ZUS).
Sprawozdania finansowe: Oprócz składania sprawozdań do KRS, organizacje muszą przesyłać sprawozdania finansowe do KAS. Od 2019 roku organizacje pozarządowe są zobowiązane do składania sprawozdań finansowych wyłącznie w formie elektronicznej, za pośrednictwem systemu ePUAP lub innych platform umożliwiających komunikację z administracją skarbową.
Każda organizacja, w tym także organizacje posiadające status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP), ma obowiązek corocznie sporządzać i zatwierdzać roczne sprawozdanie finansowe. Dla OPP dodatkowym obowiązkiem jest przygotowanie sprawozdania merytorycznego, które opisuje działalność organizacji i jej osiągnięcia w danym roku.
Rodzaje sprawozdań merytorycznych dla OPP:
Sprawozdanie podstawowe – przeznaczone dla organizacji, które w danym roku osiągnęły przychód przekraczający 100 tys. zł.
Sprawozdanie uproszczone – dla organizacji, których przychód w danym roku nie przekroczył 100 tys. zł.
Pierwsze sprawozdanie, które organizacja pożytku publicznego musi sporządzić, dotyczy roku, w którym uzyskała status OPP. Na przykład, jeśli organizacja otrzymała ten status w lipcu 2021 roku, pierwsze sprawozdanie OPP będzie dotyczyło 2021 roku i zostanie sporządzone w 2022 roku.
Po zatwierdzeniu sprawozdania finansowego, OPP są zobowiązane do opublikowania zarówno sprawozdania merytorycznego, jak i zatwierdzonego sprawozdania finansowego w internetowej bazie sprawozdań NIW CRSO. Termin publikacji sprawozdań jest ściśle określony i organizacje muszą przestrzegać tych wymogów, aby spełnić swoje obowiązki wobec społeczeństwa i organów nadzorczych.
Organizacje pożytku publicznego mają obowiązek upublicznienia swoich sprawozdań merytorycznych i finansowych w sposób, który umożliwia dostęp do tych dokumentów każdemu zainteresowanemu. Oznacza to, że OPP powinny udostępniać swoje sprawozdania nie tylko w internetowej bazie sprawozdań, ale także na swojej stronie internetowej, jeśli taką posiadają.
Zarówno KRS, jak i KAS mogą przeprowadzać kontrole organizacji pozarządowych w celu weryfikacji zgodności ich działalności z przepisami prawa. Kontrole te mogą obejmować sprawdzenie poprawności sprawozdań finansowych, zgodności z obowiązującymi przepisami podatkowymi oraz realizacji celów statutowych. W przypadku organizacji pożytku publicznego kontrolowana może być również prawidłowość wykorzystania środków uzyskanych z odpisu 1,5% podatku.
Podsumowując, organizacje pozarządowe w Polsce muszą regularnie rozliczać się wobec KRS oraz KAS, składając sprawozdania finansowe, deklaracje podatkowe i inne dokumenty, które potwierdzają zgodność ich działalności z obowiązującymi przepisami.
Posiadanie statusu organizacji pożytku publicznego (OPP) nie zwalnia organizacji z obowiązku przeprowadzania audytu finansowego oraz publikowania sprawozdań finansowych. Obowiązek ten wynika z art. 64 pkt 4 ustawy o rachunkowości i dotyczy organizacji, które w poprzednim roku spełniły co najmniej dwa z poniższych kryteriów:
Zatrudniały co najmniej 50 osób na pełny etat,
Miały sumę aktywów bilansowych o wartości co najmniej 2,5 mln euro,
Osiągnęły przychody netto w wysokości co najmniej 5 mln euro.
Jednakże, nawet jeśli OPP nie spełnia tych kryteriów, może być zobowiązana do przeprowadzenia audytu zgodnie z rozporządzeniem ministra finansów dotyczącym obowiązku badania sprawozdań niektórych organizacji pożytku publicznego. Obowiązek ten dotyczy organizacji, które:
Realizują zlecone zadania publiczne, czy to w ramach powierzenia wykonania, czy wsparcia tych zadań,
Otrzymały dotacje na realizację tych zadań w kwocie co najmniej 50 tys. zł w roku obrotowym,
Osiągnęły w roku obrotowym przychody w wysokości co najmniej 3 mln zł.
W przypadku spełnienia powyższych warunków, organizacja musi poddać swoje sprawozdanie finansowe audytowi w roku następującym po roku, w którym spełniono kryteria. Audyt powinien być przeprowadzony możliwie jak najszybciej po sporządzeniu sprawozdania, ponieważ opinia z badania musi zostać dołączona do sprawozdania, które organizacja wysyła do odpowiednich instytucji, takich jak urząd skarbowy czy Krajowy Rejestr Sądowy (KRS).
